“Ekonomimiz bunlardan etkilenmez” demekle güven tesis edilemez. Güven; açık bilgiyle, etkili denetimle, adil yargılamayla ve işe yarayan ekonomik tedbirlerle yeniden kurulur.
“Bu defa neşter derine inecek.”
Fon tartışmalarının ardından kullanılan bu sözle, haksız kazanç sağlayanların ortaya çıkarılacağı, siyasi bağlantıların üzerine gidileceği ve sorumluların yargı önünde hesap vereceği anlatılıyor.
Öyle de olmalı. Kim olursa olsun, hangi makamın veya çevrenin himayesinde bulunursa bulunsun, hukuka aykırı kazancın hesabı sorulmalı.
Ancak meselenin bir de soruşturma dosyalarına sığmayan tarafı var: İnsanların yaşadığı güven kaybı.
“Devletin malı deniz, yemeyen domuz” veya “Bal tutan parmağını yalar” gibi sözlerin dilimize yerleşmiş olması, kamusal imkânlardan şahsi çıkar sağlamanın zaman zaman nasıl sıradanlaştırıldığını gösteriyor. Bu anlayışın kendisi başlı başına bir sorun. Fakat vatandaşın kendi birikimini kaybetme korkusu, çok daha doğrudan ve sarsıcı bir etki yaratıyor.
İnsanlar kamuya yakınlık görüntüsünü güvence sayarak hareket etmişse, yatırım aracı olarak gördükleri yapılarda kendilerini korumasız hissetmişse, ortaya çıkan zarar yalnızca kaybedilen parayla ölçülemez.
Şüphe yayılır. Vatandaş bir sonraki yatırım teklifine, bir sonraki kuruma, bir sonraki güvenceye de kuşkuyla bakmaya başlar.
Ekonomide güven kaybının bedeli tam burada ortaya çıkar.
Tasarruf sahibi parasını bekletir. Tüccar vadeyi kısaltır. Üretici yatırım kararını erteler. Alacağını tahsil edip edemeyeceğini bilemeyen işletme yeni sipariş vermekten çekinir.
Herkes kendi açısından tedbir alırken, toplamda piyasanın hareket alanı daralır.
Elbette ticaretteki durgunluğu tek başına bir fon olayına bağlayamayız. Finansman maliyeti, talep koşulları, borç yükü ve ekonomik belirsizlik birlikte değerlendirilmelidir. Ancak zaten zorlanan bir piyasada güveni sarsan her gelişme, mevcut sıkışmayı daha da ağırlaştırabilir.
Piyasanın bunun için kullandığı ifade kısa ve nettir:
“İşler bıçak gibi kesildi.”
Bu cümlenin arkasında ödenmesi gereken maaşlar, yaklaşan çek vadeleri, kira, vergi ve tedarikçi borçları vardır. İşletmenin kasasına para girmediğinde bu yükümlülüklerin takvimi durmaz.
Üstelik geciken her ödeme, yeni bir maliyet doğurur. Faiz ve cezalar birikir; hacizler işletmenin hareket alanını daraltır. Ayakta kalmaya çalışan bir iş yeri, borcunu ödeyebilmek için ihtiyaç duyduğu çalışma imkânlarını da kaybetmeye başlayabilir.
Böyle bir ortamda “Esnafa ve KOBİ’lere kredi desteği sağlanıyor” açıklaması tek başına yeterli değildir.
Asıl soru şudur: Bu desteğe kim ulaşabiliyor?
Sicili bozulmuş, teminatı yetersiz kalmış, tahsilat sorunu yüzünden ödemesini aksatmış işletmeye mevcut kredi koşullarını tekrarlamak çözüm olur mu?
Bugün ödeme güçlüğü yaşayan her işletme kötü yönetildiği için bu durumda değildir. Müşterisinin ödemesini alamayan, satışları düşen veya finansman maliyetini taşıyamayan işletmeler de vardır. Ekonomi politikasının bu farklılıkları görebilmesi gerekir.
Faaliyetini sürdürebilecek işletmelere gerçekçi yapılandırma, erişilebilir işletme sermayesi ve ödenebilir takvimler sunulmalıdır. Desteğin başarısı, açıklanan paketin büyüklüğü kadar, ihtiyacı olana ulaşıp ulaşmadığıyla ölçülmelidir.
Meslek odalarına ve sivil toplum kuruluşlarına da burada görev düşüyor. Üyelerinin yaşadığı sıkışmayı somut verilerle ortaya koymak, çözüm önermek ve kamuoyuna anlatmak, temsil sorumluluğunun gereğidir.
Sessizlik, sıkıntının bulunmadığını göstermez.
Aynı şekilde siyasi kararsızlığı da yalnızca seçim hesabıyla okumamak gerekir. İnsanların çözüm görememesi, sesini duyuramadığını düşünmesi ve kurumlara güveninin zayıflaması üzerinde durulmalıdır.
Kamu yatırımlarına da bu çerçeveden bakılmalıdır.
Bir havalimanının, tünelin veya yolun gerekliliği; maliyeti, sağlayacağı fayda ve alternatifleri üzerinden tartışılabilir. Fakat kaynakların sınırlı olduğu bir dönemde öncelik sorusu kaçınılmazdır: Hangi harcama, bugün toplumun hangi ihtiyacına cevap veriyor?
Yolculuk süresinden kazanılan dakikaların değeri vardır. İşletmelerin kapanmasını önlemenin, istihdamı korumanın ve vatandaşın ekonomik geleceğine güvenmesini sağlamanın da değeri vardır.
“Ekonomimiz bunlardan etkilenmez” demekle güven tesis edilemez. Güven; açık bilgiyle, etkili denetimle, adil yargılamayla ve işe yarayan ekonomik tedbirlerle yeniden kurulur.
Hukukun neşteri, sorumluluğu bulunan herkese ulaşmalıdır.
Fakat ekonomi politikasının yükü sürekli aynı yere, üretmeye ve borcunu ödemeye çalışanların üzerine biniyorsa, şu soruyu sormamız gerekir:
Neşter gerçekten doğru yerde mi derinleşiyor?
15 Kasım 2026
H.Fatih Özsümer